IWONICZ-ZDRÓJ

Zespół zabudowy


 WIADOMOŚCI PRAKTYCZNE

Iwonicz-Zdrój,
gmina Iwonicz-Zdrój

GPS
49° 33.774’ N, 21° 47.370’ E

Trasa I - Iwonicz-Zdroj - zespół

Iwonicz-Zdrój położony jest na obrzeżach Beskidu Niskiego. Wokół uzdrowiska usytuowanego w dolinie Iwonickiego Potoku rozciągają się malownicze wzniesienia. Część przyległych do uzdrowiska lasów stanowi obecnie park zdrojowy.

Iwonicz-Zdrój należy do najstarszych polskich uzdrowisk. Za umowną datę jego powstania przyjmuje się rok 1578 – datę wydania w Krakowie dzieła Wojciecha Oczki pt. Cieplice, w którym został wymieniony Iwonicz k. Krosna.

Już w XVII w. Iwonicz cieszył się dużą popularnością. Nie zapobiegło to jednak upadkowi uzdrowiska. Próbę jego wskrzeszenia podjął w końcu XVIII w. Michał Ostaszewski, który wkrótce sprzedał dobra iwonickie Teofilowi Załuskiemu. Za twórcę iwonickiego uzdrowiska uważa się Karola Załuskiego, właściciela Iwonicza, który w 1837 r. przystąpił do odbudowy uzdrowiska. W latach 30. XIX w. wybudowano m.in. zakład kąpielowy, budynki dla kuracjuszy oraz pałac – letnią rezydencję Załuskich (tzw. Stary Pałac, zbudowany wg rysunku Amelii Załuskiej, żony Karola), wykonano obudowę źródeł, wznosząc nad nimi kolumnowy klasycystyczny „kiosk”. W 1837 r. w parku zdrojowym ustawiono zegar słoneczny (przeniesiony później na pl. Dietla). Pierwsze zabudowania uzdrowiskowe powstawały wg koncepcji Amelii z Ogińskich Załuskiej.

Po śmierci Karola w 1845 r. prowadzenie i rozbudowę zakładu przejęła Amelia Załuska wspólnie z gen. Józefem Załuskim, bratem Karola. Do rozwoju uzdrowiska przyczynili się też dr Teodor Torosiewicz, lwowski farmaceuta i chemik, a następnie dr Józef Dietl. Po śmierci w 1858 r. Załuskiej uzdrowisko przejął syn Karola i Amelii – Michał Załuski.

Dalszy rozwój zakładu nastąpił w II poł. XIX w. W latach 1860–80 powstało wiele nowych pensjonatów, m.in. „Dom pod Skałą”, „Krakowiak”, „Dom pod Góralem”, „Dom pod Bramą” oraz „Dom Zdrojowy”. Wybudowano też nowe Łazienki Mineralne i kryty deptak przy Łazienkach Borowinowych. W 1895 r. wzniesiono w Iwoniczu-Zdroju drewniany kościół. W okresie międzywojennym powstało wiele nowych willi i pensjonatów (m.in. „Trzy Lilie”, „Sanato”, nowoczesne sanatorium „Excelsior”) oraz pierwsze nowoczesne zakłady lecznicze. W 1945 r. uzdrowisko zostało upaństwowione.

Centrum iwonickiego uzdrowiska ma dobrze zachowany układ przestrzenny oraz zespół drewnianej zabudowy o wyjątkowej wartości zabytkowej. Osią zabudowy jest deptak z usytuowanym pośrodku pl. J. Dietla. Czas powstania większości obiektów przypada na II poł. XIX w. Najstarszym zachowanym obiektem jest tzw. Stary Pałac, dawna rezydencja Załuskich, wybudowana w latach 1837–38. Dwukondygnacyjna budowla z czterokolumnowym portykiem od frontu i loggią w elewacji tylnej nawiązuje do późnoklasycystycznej architektury murowanej. Do obiektów z I poł. XIX w. należy też pawilon nad źródłami „Karola” i „Amelii”, w formie ośmiobocznej gloriety. Przy pl. Dietla znajduje się także tzw. Hotel, późniejszy „Dom Zdrojowy”, wzniesiony ok. 1860 r. – okazały dwukondygnacyjny budynek o skomplikowanym rzucie i zryzalitowanej bryle.

W II poł. XIX w. wybudowano m.in. drewniany budynek zwany później „Krakowiakiem”, nawiązujący do modnego wówczas tzw. stylu szwajcarskiego, eklektyczny budynek zwany „Belwederem” (nowa letnia rezydencja Załuskich), piętrowy budynek „Bazaru” z czworoboczną wieżą zegarową, willę „Ustronie” w stylu secesji szwajcarskiej. Jedynym wówczas murowanym obiektem uzdrowiska był wzniesiony w III ćw. XIX w. budynek Łazienek Mineralnych („Stare Łazienki”). Z I ćw. XX w. pochodzą kolejne obiekty w tzw. stylu szwajcarskim, często wzbogacane o formy miejscowego ciesielstwa, jak np. w willi „Biały Orzeł” wybudowanej przez majstra ciesielskiego Floriana Wajsa z Klimkówki.

Wg opinii Juliusza Rossa: „Architektura centrum iwonickiego uzdrowiska stanowi obecnie bodajże jedyny w swoim rodzaju przykład zwartego zespołu drewnianej zabudowy uzdrowiskowej w Polsce, pochodzącej w swym zasadniczym kompleksie z poł. XIX w. Stanowi ona jakby swoistą syntezę rozpowszechnionego wówczas w całej Europie tzw. stylu szwajcarskiego, z późnoklasycystycznym nurtem rodzimej architektury polskiej. W późniejszej fazie krzyżują się w niej elementy secesji z różnymi formami ciesiołki i budownictwa ludowego”.