Mrzygłód

Zespół zabudowy


 WIADOMOŚCI PRAKTYCZNE

Mrzygłód,
gmina Sanok

GPS
49° 37’ 06,83” N, 22° 16’ 21,32” E

TII-Mrzygłód

Mrzygłód położony jest w dolinie Sanu, na płd.-wsch. skraju Pogórza Dynowskiego. Brak dokładnych przekazów źródłowych o powstaniu wsi Tyrawa (obecnego Mrzygłodu). Pewne jest, że wieś istniała już przed 1425 r. i rządziła się prawem polskim i ruskim. W 1616 r. po raz pierwszy zanotowano w dokumentach nazwę Mrzygłód, która z czasem wyparła dawną tradycję nazewniczą.

W 1425 r. król Władysław Jagiełło wystawił dokument lokacyjny nowego miasta, które powstać miało na prawie magdeburskim w miejscu dotychczasowej wsi Tyrawa. Miasteczko lokowano na lewym brzegu Sanu z prostokątnym rynkiem. Podstawą układu przestrzennego Tyrawy był stary trakt biegnący doliną Sanu z Sanoka przez Trepczę, Międzybrodzie, Dębną, Hłomczę, który posłużył do wyznaczenia zachodniej pierzei rynku. Charakterystyczną i ciekawą cechą w układzie przestrzennym Tyrawy jest położenie potoku Iłna, który płynie przez środek rynku.

Na obecną strukturę przestrzenną miejscowości decydujący wpływ miał plan utworzenia stopnia wodnego „Niwistka”, a w związku z tym zalanie wodą części doliny Sanu, w której położony jest Mrzygłód. Plany te pociągnęły za sobą urzędowy zakaz budowy nowych obiektów na terenie zalewowym. Wytworzyło to warunki korzystne dla zachowania tradycyjnego budownictwa, a przede wszystkim całego układu małomiasteczkowego – z pewnością ewenementu na skalę regionalną. Wjeżdżając do dawnego miasteczka, trudno oprzeć się wrażeniu, że cała miejscowość to skansen – jakby czas zatrzymał się w miejscu.

Wspomniane obostrzenia spowodowały utrwalenie się istniejącego w latach 50. XX w. układu przestrzennego – do ostatnich lat miejscowość ta w przeciwieństwie do innych „nie obrosła” współczesną zabudową. Układ ten stanowią rozmieszczone wokół rynku drewniane budynki usytuowane szczytowo, nietworzące zabudowy zespolonej. O unikalności kulturowej miejscowości świadczy nie tyle ranga pojedynczych obiektów, co zachowany niemal w całości układ zabudowy.

Zdecydowana większość obiektów zabytkowych Mrzygłodu to budynki drewniane. Nieliczne zabytki murowane to przede wszystkim: kościół parafialny z XV w., dzwonnica z II ćw. XIX w., nieużytkowana dawna cerkiew gr.-kat. z k. XVIII w.

O charakterze dawnego miasteczka decyduje drewniana zabudowa z końca XIX i pocz. XX w., zlokalizowana głównie w rynku. Najstarsze zachowane obiekty drewniane powstały w II poł. XIX w. Budynki w większości sytuowane są szczytowo do drogi. Niemal wszystkie są konstrukcji zrębowej, z węgłami łączonymi na jaskółczy ogon, obecnie najczęściej oszalowane lub obite płytami pilśniowymi. Domy z wydatnie wysuniętym przed lico ścian, wspartym na rysiach okapem reprezentują najstarszy typ budownictwa mrzygłockiego.

Nadwieszone szczyty to jedna z charakterystycznych cech budynków mieszkalnych krytych dachem dwuspadowym. Od nich konstrukcyjnie wywodzą się formy pośrednie, w których szczyty są mniej wypuszczone przed zrąb niż w przykładach starszych. Dekoracja szczytów wycinanymi koronkowymi listwami-wiatrownicami obejmowała standardowo ich dolną część oraz krokwie narożne. Oryginalne formy i detal szczytów występują już tylko w postaci szczątkowej – przekształceniom uległy niemal wszystkie dachy, które znacznie obniżono, zmieniając przy tym oszalowanie szczytów.