JAŚLISKA

Zespół zabudowy

 

WIADOMOŚCI PRAKTYCZNE

Jaśliska,
gmina Dukla

GPS
49° 26,452’ N, 21° 48,184’ E

Adres/wskazówki dojazdu
Jadąc od strony Dukli, ok. 1,8 km od skrzyżowania drogi nr 897 z drogą nr 887 skręcamy w prawo w stronę centrum Jaślisk. Po ok. 600 m dojeżdżamy do celu.

TIV-Jasliska

Wieś Jaśliska położona jest w Beskidzie Niskim, na południe od Dołów Jasielsko-Sanockich, w paśmie Gór Dukielskich w dolinie rzeczki Jasiołki oraz jej dopływu, potoku o nazwie Bielcza.

Pierwszym znanym dokumentem dotyczącym Jaślisk jest przywilej lokacyjny miasta na prawie magdeburskim, wydany w 1366 r. przez króla Kazimierza Wielkiego. Miasto otrzymało nazwę Hohenstath (w polskim brzemieniu „Wyssokie mesto”). Ta wieś to zapewne obecna Posada Jaśliska. W nieznanym czasie miasto musiało zostać włączone do królewszczyzny, bowiem ok. 1386 r. król Jagiełło nadał Jaśliska Zyndramowi z Maszkowic. W 1434 r., już pod nazwą Jaśliska (Iassliska), przeszło na własność biskupstwa przemyskiego (do 1848 r.).

Szybki rozwój miasteczko zawdzięczało położeniu na szlaku handlowym prowadzącym na Węgry. W Jaśliskach trakt rozbiegał się w kierunku Dukli, Rymanowa i Sanoka. Od XVI w. w Jaśliskach istniał skład wina, w którym kupcy musieli zostawiać towar na pewien czas i płacić składowe od każdej przewożonej beczki. Pozostałością po handlu winem są liczne piwnice pod obecnymi domami, a także pod ratuszem. Od XVIII w. Jaśliska stopniowo chyliły się ku upadkowi. Do zaniku handlu w mieście w znacznym stopniu przyczyniła się przebudowa w pocz. XIX w. traktu przez Przełęcz Dukielską.

W czasie I wojny światowej w wyniku walk rosyjsko-austriackich część zabudowy została zrujnowana w trakcie ostrzału, a miasteczko zdewastowane przez żołnierzy. W 1934 r. Jaśliska utraciły prawa miejskie. W 1944 r. część Jaślisk spłonęła w czasie bombardowań podczas bitwy o Przełęcz Dukielską.

Centrum zabudowy miejscowości stanowi dobrze wykształcony rynek założony na rzucie zbliżonym do prostokąta, z ulicami wychodzącymi z narożników. Na południe od rynku znajduje się murowany kościół parafialny wzniesiony w latach 1724–32. Do 2001 r. w środkowej części rynku stał kamienny ratusz z XVIII w. Pozostała zabudowa rynku w większości drewniana. Najstarsze i najciekawsze budynki zachowały się w ciągu zabudowy, w miejscu gdzie zachodnia pierzeja rynkowa przechodzi w uliczkę prowadzącą w kierunku południowym do kościoła parafialnego. Usytuowane tu budynki pochodzą zapewne z poł. XIX i pocz. XX w.

Zachowane do dziś obiekty to domy parterowe, ustawione szczytowo, konstrukcji zrębowej lub zrębowo-przysłupowej, węgłowane na jaskółczy ogon, niektóre szalowane w późniejszym czasie. Pod częścią budynków piwnice sklepione kolebkowo zapewne z XVII w. Budowle wzniesione na rzucie prostokąta, dwutraktowe (lub wielotraktowe – przez późniejsze przybudówki w elewacji tylnej), z sienią z boku na przestrzał. Wejścia do budynków w elewacji frontowej – szczytowej, rzadziej w elewacji bocznej. We wnętrzach stropy belkowe. Dachy dwuspadowe, od frontu w większości wysunięte znacznie przed zrąb ściany, tworzące podcienia, niekiedy (w zależności od głębokości podcienia) wsparte na drewnianych słupach. Szczyty szalowane deskami w pionie z wycinanką u dołu.