GORAJEC

Dawna greckokatolicka cerkiew filialna pw. Narodzenia NMP,
obecnie rzymskokatolicka kaplica filialna

 

WIADOMOŚCI PRAKTYCZNE

Gorajec,
gmina Cieszanów

GPS
50° 16,132’ N, 23° 12,276’ E

Adres/wskazówki dojazdu
Z Cieszanowa wyjeżdżamy ul. Mickiewicza, skręcamy w lewo i jedziemy ok. 6 km do Gorajca. Cerkiew (obecnie rzymskokatolicka kaplica filialna parafii w Cieszanowie) stoi po prawej stronie drogi .

Kontakt
tel. 16 631 11 55

Msze św.
w niedziele i święta o 8.00.

 

TVI-Gorajec

Gorajec założony został ok. 1560 r. na gruntach pobliskiego Żukowa (przypuszcza się, że założycielem był hetman wielki koronny i starosta lubaczowski Jan Tarnowski). Dzieje budowli cerkiewnej ściśle związane są z początkami wsi. W 1586 r. wzniesiono obecnie istniejącą świątynię, która w późniejszym czasie była wielokrotnie przebudowywana. Funkcję ikonostasu spełniały początkowo malowidła o tematyce chrystologicznej i maryjnej, wykonane zapewne w II ćw. XVII w. na ścianie ikonostasowej. Z czasem polichromia została przesłonięta ikonami tablicowymi współtworzącymi ikonostas o samodzielnej konstrukcji (przed 1743  r.). Pierwszą większą przebudowę cerkwi przedsięwzięto w 1816 r. – wzniesiono wówczas nowe sanktuarium. W trakcie remontu w 1835 r. postawiono nowy babiniec i chór nadwieszony przy zachodniej ścianie nawy. W latach 1867–68 wnętrze ponownie pokryto polichromią. Bryła cerkwi i jej wnętrze zostało znacznie przekształcone podczas kolejnego remontu, przeprowadzonego przed 1903  r.

Okres powojennych rozbiórek i dewastacji dawnych cerkwi greckokatolickich świątynia przetrwała dzięki przejęciu jej na kaplicę rzymskokatolicką. Generalny remont obiektu przeprowadzono w latach 1992–2002. Podczas prac konserwatorskich odsłonięto XVII-wieczną polichromię wypełniającą ścianę pod ikonostasem. Odkrycie to spowodowało, że postanowiono dokonać rekonstrukcji pierwotnej bryły cerkwi. Plan ten zrealizowano, wzorując się na analogicznych cerkwiach z końca XVI w. W trakcie ostatniego remontu odtworzono też soboty i uwidoczniono w kamieniu zarys południowego kryłosu.

Cerkiew znajduje się w centrum osady, przy drodze wiejskiej. Drewniana dzwonnica z 1860 r. (stojąca na płn. wsch. od cerkwi) została przeniesiona z Majdanu Sieniawskiego.

Budowla konstrukcji zrębowej posadowiona na kamiennej podmurówce. Obecnie, w nawiązaniu do stanu pierwotnego, założona na planie trójdzielno-podłużnym. W pierwszym okresie istnienia miała bryłę jednokopułową oraz zapewne niewielką dzwonnicę nad babińcem. Po kolejnych przebudowach rozplanowana była na rzucie krzyża greckiego i miała trójkopułową bryłę, którą utrzymała do dziś. Nawa jest kwadratowa. Dostawione do niej na osi sanktuarium i babiniec zbliżone są również do kwadratu, mają jednak znacznie mniejsze rozmiary. Nad nawą i sanktuarium kopuły zrębowe – czworoboczna z jednym załamaniem nad nawą i ośmioboczna z tamburem i pendentywami nad sanktuarium. Babiniec przekryty wewnątrz stropem belkowym, a od zewnątrz pozorną kopułą ośmioboczną, osadzoną na zrębowym tamburze.

Cerkiew obwiedziona wydatnym zadaszeniem wspartym na profilowanych rysiach. Zrąb pod daszkiem odsłonięty, powyżej, łącznie z dachami i kopułami, pobity gontem. Do wnętrza prowadzą obecnie trzy otwory wejściowe, umieszczone w zachodniej ścianie babińca (z datą „1835” na nadprożu), w nawie od południa i w sanktuarium od północy. Wewnątrz na szczególną uwagę zasługuje pierwotna ściana ikonostasowa z profilowanym otworem pośrodku górnej części i pozostałościami po dwóch otworach liturgicznych na dolnym poziomie. W 2011 r. do cerkwi powrócił ikonostas złożony z ikon powstałych w różnym czasie (XVI–XIX  w.), eksponowany wcześniej w salach wystawowych Fundacji im. św. Włodzimierza w Krakowie.

Cerkiew – po rekonstrukcji nawiązującej do stanu z początku budowy – reprezentuje tradycyjną formę układu przestrzennego, typową dla drewnianej architektury sakralnej Kościoła wschodniego w Rzeczypospolitej. Proporcje bryły, a przede wszystkim zachowana w oryginalnej formie konstrukcja przekrycia kopułowego nad nawą, pozwalają włączyć cerkiew gorajecką do charakterystycznej grupy pobliskich XVI-wiecznych świątyń drewnianych. Podobnie jak cerkiew pw. św. Paraskewy w Radrużu i Świętego Ducha w Potyliczu wzniesiona została przez profesjonalny warsztat ciesielski, umiejętnie łączący zachodnie osiągnięcia konstrukcyjne o cechach późnogotyckich z kształtowaniem planu i bryły w zgodzie z tradycjami Cerkwi wschodniej.