NOWE BRUSNO

Dawna greckokatolicka cerkiew filialna pw. św. Paraskewy

 

WIADOMOŚCI PRAKTYCZNE

Nowe Brusno,
gmina Horyniec

GPS
50° 14.577’ N, 23° 19.367’ E

Adres/wskazówki dojazdu
Wyjeżdżając z Cieszanowa ul. Mickiewicza, skręcamy na Chotylub i Nowe Brusno. Po 14 km dojeżdżamy do celu. Cerkiew (obecnie remontowana) stoi po lewej stronie drogi.

 

TVI-NBrusno

Osada wykształciła się na przeł. XVI i XVII w. przy wsi Brusno, która później nazwana została Brusnem Starym. Była głównym ośrodkiem kamieniarstwa użytkowego i artystycznego na Wschodnim Roztoczu. Po zniszczeniu pierwotnej cerkwi dokument fundacyjny parochii na nowo wystawił w 1713 r. Maurycy Kurdwanowski, kasztelan halicki, dzierżawca wsi. On też, być może, przyczynił się do budowy cerkwi, która w zmienionej przez wieki formie przetrwała do naszych czasów. Wzniósł ją budowniczy Stefan Semenowicz (Siematiewski) z Płazowa. W 1873 r. do sanktuarium dostawiono zakrystię. W końcu tego stulecia sylwetkę świątyni utrwalił w rysunkowym szkicu prof. Julian Zachariewicz ze Lwowa. W 1903 r. w zasadniczy sposób przekształcono bryłę budowli. W miejsce zachodniej części z kaplicą i galerią na piętrze wzniesiono nowy babiniec. Po 1947 r. świątynia przejęta na rzecz Skarbu Państwa. Nieużytkowanie i brak należytej opieki doprowadziły do zniszczenia budowli, która już w końcu lat 70. XX w. groziła zawaleniem. W 1990 r. świątynia została zabezpieczona, a w 1994 r. rozpoczęto przy niej prace konserwatorskie, wielokrotnie wstrzymywane z braku funduszy.

Orientowana cerkiew usytuowana jest na łagodnym skłonie wyniesienia opadającym w dolinę rzeki Brusienki, na skrzyżowaniu głównej drogi wiejskiej z dawnym traktem do Horyńca. Obok sanktuarium zlokalizowane są dwa kamienne krzyże nagrobne (XVIII/XIX  w.). Na dawnym cmentarzu usytuowanym na południe od cerkwi zachowały się liczne krzyże i figury nagrobne wykute w warsztatach kamieniarskich sąsiedniego Brusna Starego. Na uwagę zasługują interesujące w formie nagrobki kolonistów józefińskich (I poł. XIX  w.) z pobliskiej osady Deutschbach, założonej w 1785 r. (ob. Polanka Horyniecka).

Budowla konstrukcji zrębowej, założona na planie trójdzielnym – główne pomieszczenia zbliżone są do siebie pod względem wysokości i szerokości – nawa kwadratowa, sanktuarium krótkie, zamknięte trójbocznie, z zakrystią od północy, babiniec nieznacznie węższy od nawy, niegdyś z przedsionkiem od zachodu. Nawa, babiniec i sanktuarium przekryte ośmiopołaciowymi kopułami o zróżnicowanej wielkości, zwieńczone latarniami, kopuła nad sanktuarium nie ma wyodrębnionego tamburu. Pierwotnie nad babińcem znajdowała się kaplica św. Mikołaja z galerią arkadową od zewnątrz. Budowla otoczona była zadaszeniami i sobotami z gankiem przy zachodniej elewacji. Pozostałości po zadaszeniu zachowały się jedynie przy sanktuarium. Ściany oszalowane deskami z listowaniem i arkadkowaniem zwieńczone są profilowanymi gzymsami. Kopuły i dachy kryte blachą.

Wewnątrz babiniec otwarty do nawy szerokim prześwitem zamkniętym łukiem koszowym. Między nawą a sanktuarium znajduje się ściana zrębowa z niskim prześwitem w dolnej części, w którym pierwotnie osadzone były trzy otwory liturgiczne dolnego rzędu ikonostasu. W babińcu nadwieszony chór śpiewaczy. Elementy wyposażenia zabezpieczone zostały w muzeach w Przemyślu i Łańcucie.

Świątynia reprezentowała pierwotnie typ cerkwi trójkopułowej z kaplicą nad babińcem. Zachowane do naszych czasów przykłady tego rodzaju obiektów, np. św. Jura w Drohobyczu i Narodzenia NMP w Chotyńcu, należą do najstarszych i najcenniejszych obiektów sakralnej architektury drewnianej Kościoła wschodniego na pograniczu polsko-ukraińskim, wzniesionych na przeł. XVI i XVII w. Obecna bryła świątyni, jakkolwiek ustępuje poprzedniej, wyróżnia się malowniczą sylwetką spośród cerkwi istniejących w okolicach Lubaczowa.