PRUCHNIK

Zespół zabudowy małomiasteczkowej

 

WIADOMOŚCI PRAKTYCZNE

Pruchnik,
gmina Pruchnik

GPS
49° 54’ 19’’ N, 22° 30’ 57’’ E

Adres/wskazówki dojazdu
Dojazd drogą nr 880, kierując się na płd.-zach. z Jarosławia (19 km) lub drogą nr 881 z Kańczugi (12 km).

TVII-Pruchnik

Początki Pruchnika sięgają zapewne XIV  w. Prawdopodobnie istniał już wówczas pruchnicki zamek (niezachowany). Zamek w Pruchniku wchodził w skład fortyfikacji miasteczka – stanowił ich uzupełnienie od strony zachodniej. Od północy Pruchnika bronił warowny kościół, od południa zabezpieczony był przez stawy. Ochronę od strony wschodniej stanowił usytuowany nieopodal zamek w Węgierce.

Dawny Pruchnik to także charakterystyczne dla tego terenu – leżącego na pograniczu kultur – miasteczko, w którym obok katolików mieszkali grekokatolicy, a znaczny procent mieszkańców stanowiła ludność pochodzenia żydowskiego. Poza kościołem rzymskokatolickim istniały tu cerkiew i synagoga. Niestety, okazała synagoga – znana z przekazów ikonograficznych – nie ocalała, zaś murowana cerkiew została w okresie powojennym całkowicie przebudowana i przekształcona.

Miasteczko zachowało do dziś regularne średniowieczne rozplanowanie (tylko częściowo zniekształcone późniejszą zabudową). Zespół urbanistyczny Pruchnika stanowi unikatowy dziś na skalę ogólnopolską przykład miasteczka z niezwykle charakterystyczną drewnianą zabudową o małomiasteczkowym charakterze. Miasteczko opisał we wspomnieniach Mieczysław Orłowicz: „Pruchnik jest jednym z najpiękniejszych miasteczek w byłej Galicji. […] Jego osobliwość stanowiło i do pewnego stopnia stanowi do dziś otoczenie rynku z czterech stron drewnianymi podcieniami, które były bardzo malownicze. Wzdłuż tych podcieni biegły sklepy”.

Drewniane podcieniowe domy pruchnickie pochodzą w większości z II poł. XIX  w. Zachowało się także kilka starszych obiektów wybudowanych w końcu XVIII i I poł. XIX  w. Podcieniowe domy skupione zostały przede wszystkim wokół rynku (z wyjątkiem pierzei północnej, gdzie już przed 1914  r. domy nie miały podcieni), przy ul. Kańczuckiej i kilku innych ulicach. Najwięcej zabytkowych drewnianych obiektów występuje obecnie w pierzei zachodniej. Znajdujące się tu domy z podcieniami, wzniesione w konstrukcji przysłupowej, dają wyobrażenie o dawnej drewnianej architekturze Pruchnika.

Od kilku lat trwają prace konserwatorskie i remontowe zmierzające do ratowania wyjątkowego zespołu mieszczańskiej drewnianej zabudowy Pruchnika. W ostatnich latach przeniesiono na rynek jeden z nieużytkowanych domów drewnianych zlokalizowanych przy ul. Kańczuckiej i usytuowano go we wschodniej pierzei, w celu wypełnienia ciągu zabudowy.

W większości podcieniowe budynki w Pruchniku to domy przysłupowe o konstrukcji wieńcowej (użycie jętek i sumików spotykane jest jedynie w przypadku bardzo długich budynków), z dachami naczółkowymi, przyczółkowymi lub prostymi czterospadowymi, krytymi niegdyś gontem. Podcienia wysunięte, wsparte na słupach, występowały od strony szczytowych lub czołowych ścian domów. Stosowano też odmienny typ – domy o podcieniu wpuszczonym (domy z gankiem). Podcienia drewnianych pruchnickich domów mają interesujące motywy zdobnicze: ukośnie żłobkowane słupy, ukośne i rombowe kraty nadsłupia ganków wpuszczanych – reminiscencje XVIII-wiecznej ornamentyki architektury miejskiej, ozdobne wykroje desek balustrad i szalowanych fasad szczytów.

Na zespół staromiejski Pruchnika, poza jego układem przestrzennym o średniowiecznej genezie oraz charakterystyczną zabudową podcieniową, składa się górujący nad miastem zespół kościelny usytuowany w płn.-wsch. części historycznego miasteczka. Murowany kościół parafialny pw. św. Mikołaja wzniesiony w stylu gotyckim w I poł. XV  w. został gruntownie przebudowany w II poł. XVII  w. W skład zespołu kościelnego wchodzą też: murowany budynek plebanii oraz dwa drewniane XIX-wieczne budynki – dawnej wikarówki (wkomponowany w ogrodzenie kościoła od strony południowej) i dawnej organistówki, gdzie obecnie funkcjonuje Muzeum Parafialne.

Dawne miasteczko Pruchnik zachowało regularne średniowieczne rozplanowanie z rynkiem i czytelnymi w przebiegu obecnych uliczek historycznymi drogami, z zespołem kościoła parafialnego o średniowiecznej metryce i z unikatowym zespołem drewnianej zabudowy małomiasteczkowej. Zespół niezwykle charakterystycznych pruchnickich domów z podcieniami, gankami, krytymi gontem dachami należy do nielicznych już, w skali ogólnopolskiej, miejscowości, w których (pomimo nieuniknionych zmian) odnaleźć można klimat dawnych galicyjskich miasteczek.